मैले विध्यावारिधी प्राप्त गरेर पहिलो रोजगारको निम्ति फिलिपिन्स स्थित अन्तराष्ट्रिय धान अनुसन्धान संस्थानमा पुगेकै दिन संस्थानका प्रमुख तथा महानिर्देशक डा रोबर्ट जिग्लरले मलाई स्वागत गर्दै भन्नु भएको थियो ‘सी-४ धान सफल भए, नोवेल पुरस्कार पक्का ।’ त्यसै क्षणबाट ममा हौसला अकासिएको थियो- धेरै माथि- बहिरमण्डल भन्दा माथि ।

महानिर्देशकको कक्षामा फिलिपिनो र विदेशी जम्मा गरी ६ जना पाहुनाहरु थिए। उनीहरुले चिटिक्क सूटमा सजिएको पुड्को कदको गोरो अनुहार भएको एसियाली केटो मलाई हेरे । मेरो शिरदेखि जुत्तासम्म नियालें । उनीहरु मेरो पुड्कोपन र नोवेल पुरस्कार बिचको नाता खोजिरहेका थिए।

मलाई उहाँका पाहुनासित परिचय गराउँदै महानिर्देशकले भन्नु भएको थियो ‘हाम्रा युवा वैज्ञानिक डा. गोविन्द रिजाल । अब, उहाँले सी-४ धान बनाउँनु हुन्छ ।’

मैले थाहा पाएदेखि दिनमा जति छाक खाना खाएँ प्राय प्रत्येक छाकमा भात खाएको छु । म जन्मदा यो पृथ्वीको जनसंख्या चार अर्ब भन्दा थोरै थियो र अहिले त्यो बढेर सात अर्ब नागिसकेको छ जसमा धानको भात खाने जनसंख्या आधा भन्दा धेरै छन् । म जस्ता छाकै पिच्छे भात खानेहरु एसिया र अफ्रिका महादेशमा अरबौंको संख्यामा छन् । धेरै भात र कम प्रोटिन खाएर म पुड्को भएको हुँला मैले मनमनै सोचें ।

एकजना पाहुनाले समयमागदै मैले कामगर्ने प्रोजेकट सी-४ धान केन्द्रको पृष्ठभूमि सोधे । लामो ईतिहासलाई सकेसम्म छोटो पार्दै मैले भनें, दोस्रो विश्व युद्धपछि अकासिएको विश्व जनसंख्या कृषि वैज्ञानिकहरु र कृषकहरुले उत्पादन बढाएर थेगेका थिए जसलाई पहिलो हरित क्रान्ति भन्छौं । हरित क्रान्तिका बेला र त्यसपछि विकासित धानका जातहरु अधिकतम क्षमतावन हुँदाहुँदै पनि हालकै रफ्तारमा बढ्दो जनसंख्यालाई खान पुर्याउन धानका ती जातहरूबाट सम्भव छैन । तिनको अधिकतम उत्पादन दिने क्षमता प्राप्त भइसकेको छ र तिनै जाति र प्रजातिमा भर पर्नु विवेकशिल कुरा होईन । अब सृजना गरिने धनका नयाँ जातहरु स्वास्थ्यवर्धक, स्वादिष्ट, छिटो पाक्ने, रोग किरा प्रति प्रतिरोधात्मक क्षमता भएका, सुख्खा र डुबान सहन सक्ने, सिमित मलजलमा उच्च उत्पादन दिने, विभिन्न भौगोलिक वातावरणमा फस्टाउने जातहरु हुनु पर्छ र हुने छन् । त्यसको एउटा उपाय हो धानमा भएको सी-३ प्रकाश संश्लेषण तन्त्रलाई जैविक-ईन्जिनियरिङ् मार्फत सी-४ प्रकाश संश्लेषण तन्त्रमा परिणत गरी उच्च उत्पादनशिल धानको जात तयार गर्ने- जुन धानलाई सी-४ धान भनिने छ ।

मेरो स्पष्टिकरणको अन्त्यतिर आँखा खुम्च्याउने एक अधिकारीले सोधे सी-३, सी-४ धानहरु के हुन?

अरुहरुले पनि उसको प्रश्नको समर्थनमा टाउको हल्लाए ।

मैले मेरो गला सफा गरें र उत्तर दिएँ वनस्पति जगतमा बोट बिरुवाहरु प्रकाश संश्लेषणको आधारमा मुख्यतः तीन श्रेणीमा विभाजन गरिएको छ । अकासबाट कार्बनडाई-अक्साईड लिएर जुन बिरुवाले पहिलो कम्पाउण्ड तीनवटा कार्बन (वा सी-३) भएको ३-फोस्फोग्लिसरेट, बनाउँछन त्यस्ता वनस्पतिलाई सी-३ जातका बोटबिरूवा भनिन्छ । जस्तै कि धान, गहुँ, आलु, स्याउ, भट्टमास, आदि ईत्यादि ।

दोस्रो थरिका बिरुवाले अकासबाट कार्बनडाई-अक्साईड लिएर पहिलो कम्पाउण्ड चारवटा कार्बन (वा सी-४) भएको अक्ज्यालो-एसीटेट बनाउछन् त्यस्ता वनस्पतिलाई सी-४ जातका बोटबिरूवा भनिन्छ । जस्तै कि मकै, उखु, कोदो, जुनेला, आदि ईत्यादि। सी-४ बिरूवाहरुमा थोरै मलजलमा उच्च उत्पादन दिने, उच्च तापक्रम र खडेरी सहन सक्ने क्षमता हुन्छ । अबको हाम्रो प्रयास भनेको सी-४ बिरुवाका सी-४ तन्त्र र गुणहरु वैज्ञानिक विधिबाट सी-३ धानमा प्रत्यरोपण गरि सी-३ धानलाई सी-४ धान बनाउने हो ।

म मेरो कार्यको विस्तृत जानकारिमा जाने छाँटकाँट देखेर हुन सक्छ महानिर्देशकले हाम्रो वर्तालापलाई बिचैमा रोकेर सफलताको शुभकामना दिदै मलाई छुट्कारा दिनुभयो ।

मेरा पैताला लस वेनसको हरियो चौरमा थिए तर हौसिएको मन बहिरमण्डल भन्दा बाहिरै थियो । सपनाले मात्र अठोट पुराहुने वाला थिएन मैले पसिना झार्नु थियो, दिमाग खियाउनु थियो, विज्ञानको समुद्रमा डुब्नु थियो, सी-३ र सी-४ को अध्यान र विश्लेषणमा एकाग्र मनले लाग्नु थियो, भोक-निन्द्रा बिर्सनु थियो र त्यस्तै हुँदै गयो ।

काम थियो बोट बिरुवाहरुको कोषिका कोषिका अध्यान गर्नु, सी-३ र सी-४ बनाउने जीनहरुको खोजिगर्नु। सबै सी-४ वनस्पतिका पुर्खाहरु सी-३ वनस्पति नै हुन्। पृथ्वीको विभिन्न समयमा भएका जलवायु र वातावरण परिवर्तनका प्रतिकुल असरहरुबाट बाँच्न वनस्पतिहरु सी-३ बाटै सी-४ बनेका हुन, जस्को लागि लाखौं वर्ष लागेको थियो जुन परिवर्तन धानमा चाहिएको छ तर प्रकृतिक रुपमा भएको भेटिएको छैन । प्रकृतिले लाखौं वर्ष लगाएको प्रकृयालाइ बिज्ञानले अविस्कार गरेका प्रविधि प्रयोग गरेर केहि दशकमै यो परिवर्तन ल्याउनु पर्ने वाद्यता छ, बढ्दो जनसंख्यालाइ बचाई र हुर्काइ राख्न ।

सी-४ बिरूवाहरुको बंशाणुगत ईकाइहरुलाई एक एक गर्दै निशक्रिया गर्ने, त्यसबाट बनावटमा परेको असर हेर्ने, चाहिएको परिवर्तनहरु देखे ति बिरुवाको डीएनए निकाल्ने, पूर्ण जीनोमको प्रकृतिक त परिवर्तित कोडहरु अध्यान गर्ने, विशवास लागे सी-३ धानमा हाल्ने र परिवर्तन हेर्ने । सहि गुण दिए बिउ उत्पादनको लागि राख्ने नत्र पूर्ण रूपमा नस्ट गर्ने । अगाडी बढाउन छानिएका बिरुवाको बारेमा प्राय प्रत्येक दिन जसो दर्जनौ वैज्ञानिकहरुसँग नतिजाको बारेमा छलफल गर्ने, नयाँ रणनिति बनाउने, कार्ययोजना बनाउने र लागु गर्ने । त्यसपछि प्रत्येक वर्ष सयौ वैज्ञानिकहरुको भेलाबाट पारित गर्ने र अघि बढ्ने ।

ठूलो खेत, प्रस्सतै खेताला, विशाल हरितगृहहरु, उच्चकोटिको प्रयोगशाला, तिक्खर प्रविधि र अनुभवि वैज्ञानिकहरूको संगतले गर्दा विज्ञानको महासागरमा डुबेको थाहै भएन। भोजन प्रथमिक्ता भन्दा वाहिर पर्यो, मित्रहरूसँगको भेटघाट पातलियो, निन्द्राले समय पाएन ।

काम शुरु गरेको तेस्रो वर्ष नपुग्दै, संस्थानको पाक्षिक पत्रिकाको अन्तराष्ट्रिय प्रकाशन ‘राईस टुडे’मा एउटा लेख प्रकाशन भयो जहाँ बिटल्स बैण्डका चार सदस्यसँग तुलना गर्दै शान्ता जी र मेरो नाम सी-४ प्रयोजनाको तेस्रो र चौथो सदस्यको मर्यदाक्रम दिएको थियो। प्रथममा सी-४ धान परियोजनाका संस्थापक डा जोन सेही जो अवकास भइसक्नु भइको छ। डा सेहीलाई रानी एलिजाबेथले सी-४ धानको अग्रगामी कदम शुरुगरे बापत सरको उपाधि दिनुभएको छ। दोस्रोमा परियोजनाका प्रमुख डा विलियम पल कुईक हुनुहुन्छ । त्यो लेख अन्तराष्ट्रियकरण हुने बितिकै हाम्रो जीवनमा त्यहि अनुसारको ताप र दबाब पर्न थाल्यो । सबैको प्रश्न र बधाईहरुलाई हामीहरुले जोस र जाँगरमा परिणत गरिरहयौं ।

ती वाह वाहको पछि चलिरहेका अवैज्ञानिक, अमर्यादित खेलहरुबाट हामीहरु अनविज्ञ रह्यौ। एक वैज्ञानिकको मापन उसको आविस्कार र आविस्कार सम्बन्धि लेखहरु नै हुन। हाम्रो ध्यान सी-४ विज्ञान सम्बन्धी लेखहरू प्रकाशनमै केन्द्रित थियो ।

सी-४ धानको महिमा विश्वब्यापी भयो । सम्भव असम्भवका बादबिबादहरु भए। सी-४ धान ‘गोल्डन राईस’ पछिको जी.एम. धान बन्ने छ, गुण, अवगुण र बैगुणका कुरा आए। विरोध र समर्थनका कुराहरु निस्के। पुराना आर्थिक दाताहरुले दिदै आएको दानको राशि घटाए, नयाँ नयाँ दाताहरू देखा परे ।

हाम्रो पछि खेल खेल्नेहरु सामने आए, शक्तिशाली बनेर । धानै नरोप्ने, भातै नखाने देशका धानै नदेखेका वैज्ञानिकहरु आए हामीलाई पाखा लगाउँन। उनिहरूको पछि उनिहरुको देशको समर्थन थियो- उनीहरुका देश आर्थिक दाता बनेका थिए। शान्ताजी र म आर्थिक अनुदान दिन नसक्ने बिचरा देशका पुड्का मान्छे पर्यौं। हाम्रो बृद्धि विकासमा सिमा तोकिने देख्यौं ।

प्राकृतिक संयोग पनि त्यसतै पर्यो। २०१५ साल, फिलिपिन्सलाइ हुनडरिले तहसनहस बनायो अनि नेपालमा क्रमिक रुपमा ठूलठूला भूईचालोहरु गए । शान्ता जी नेपाल फर्कने जिद्दी गर्न थालिन । ममा दुई विलक्प बाँकि रहेः साम, दाम, दण्ड, भेद सहेर वा प्रयोग गरेर सी-४ धानको अविस्कारमा घुँडा टेकिरहने वा शान्ता जीसँग नेपाल फर्कने । मैले शान्ताजीको योजना रोजें । हाम्रा सपनालाई बाडुलीमा राखेर नेपाल फर्कियौं त्यतिखेर जतिखेर नेपाल छिमेकिले लगाएको नाकाबन्दिको सकसका माझ निसासिईरहेको थियो ।

हामीले सी-४ परियोजना छोड्ने निर्णय गरेको र छोडेको बिचका समयमा, परियोजना माथिको स्वामित्व फिलिपिन्सबाट अक्स्फर्ड विश्वविध्यलयमा सर्यो। उता, हामी रहे नरहे पनि सी-४-धान अविस्कारको काम चलिरहेको छ यूकेमा ढलमल ढलमल, यता ममा नयाँ सोच पलाइरहेछ, विश्वासिलो सहयोगीको खोजिमा छु । नेपालमा एउटा उदाहरण छोड्ने मनसुबा छ । नयाँ प्रविधीहरुप्रति नकारात्मक भावना बोक्नेहरु माझ विश्वास बढाउने योजना लागु गर्ने अठोट छ ।

Source: Bhutanese Literature