तारालाल श्रेष्ठ

२०८१ वैशाख २३ गते । फोन छाडेर विश्वविद्यालय गएछु । घर फर्कंदा मिसकल राताम्मे रहेछ । प्राध्यापक, पत्रकार, साइकल साथीहरूको मल्टिपल मिसकल । हतारिँदै केही कल ब्याक गर्छु । अप्रिय खबर ः डा. गोविन्द रिजालको कीर्तिपुर बस दुर्घटनाबाट मृत्यु ।

सधैं पेडल पेलिहिँड्ने साइकल साथी, बस दुर्घटनामा बित्यो ? शरीर लल्याकलुलुक भइगयो । कसलाई कल गरौं भन्दाभन्दै गोविन्दकै फोनमा कल गरेछु । घन्टी गइरह्यो, उठेन । मृतक मित्रको फोनसेट कोसँग थियो कुन्नि ? साइकल हाँक्नेहरू फोन प्रायः ब्यागमा बोक्छन् । मेरो कोठाबाट घटनास्थल झ्यालमुनिझैं देखिन्छ, जहाँ चहलपहलै देख्छु । घटनास्थल पुग्छु ।

गोविन्दको साइकल त्रिभुवन विश्वविद्यालयभित्र सदाझैं सकुशल देख्छु । प्रायः हामी त्यहीं खाजा खाएर फर्किन्थ्यौं । साइकल कुदाउँदै उनी बानियाँटार जान्थे । म कीर्तिपुर किल्लातिर पेडल पेल्थें ।

प्रहरी सजर्मिन गर्दै थिए । अनियन्त्रित बस ढल्किँदै गेटसम्म आएर पल्टिएछ । भाग्छु भन्दाभन्दै त्रिवि आयुर्वेद अनुसन्धान केन्द्रको गेटमै गोविन्दलाई थिचेछ । सेमेस्टरको अन्तिम कक्षा सकेर चिया पिउन आएका रहेछन्, २० वर्षपछि भौतिक भेट भएको साइकल साथीसँग । म थप खोधखोज गर्छु । प्रहरीले सोध्छः तपाईं मृतकको को हो ?

टाइम ट्राभल

गोविन्दको ‘परदेशी इन प्याराडाइज’ आत्मकथा बोकिहिँडेका पुरन पोखरेल आत्तिँदै आइपुगे । लेखकलाई मृत्युपर्यन्त भए पनि भेट्न चाहन्थे पुरन । उनीसँगै ट्रमा सेन्टर जाँदै छु । हुरी चल्दै छ, हल्का । बाटोभरि भुटानी शरणार्थीसँगको सम्बन्ध इतिहासतिर फर्कन्छु, टाइम ट्राभलरझैं ।

सन् २००४ तिरकै कुरा हो । विद्यावारिधि अनुसन्धानको क्रममा शरणार्थी मुद्दाले तानिहाल्यो । काठमाडौंमै धेरै भुटानी शरणार्थी रहेको चाल पाएँ । उनीहरूसँग उठबस बढाएँ । संघर्षशील सबाल्टर्न समुदायसँग सहकार्य गर्नुपर्छ, दमितको उन्मुक्ति आन्दोलनलाई सघाउनुपर्छ, नत्र सम्भ्रान्तको सुगाझैं भाट बुद्धिजीवी बनिन्छ भन्ने भान भयो । सुपरभाइजर अभि सुवेदीलाई समेत थाहै नदिई सुटुक्क शरणार्थी शिविर जान थालें । पढाएरै राम्रै पैसा कमाउँथें । बिदा भयो कि उडेर भद्रपुर पुग्थें, अनि गुडेर शरणार्थी शिविरहरू । कहाँ जाने, कसलाई भेट्ने, कहाँ बस्ने कुनै पूर्वयोजना हुन्नथ्यो । जब बिदा हुन्थ्यो, शिविर पुग्थें । दसैं–तिहार, बर्खेबिदा त्यतै बित्थ्यो ।

सन् २००७ ताका सहपाठी मुक्तिनाथ घिमिरेले टेकनाथ रिजालको ‘प्यालेस टु प्रिजन’ को पाण्डुलिपि थमाइदिए । टेकनाथ–निवास ललितपुरमा हामी दिनभर पाण्डुलिपि पढेर सुनाउँथ्यौं, पण्डितले पुराण पढेझैं । टेकनाथ सुन्थे, प्रतिक्रिया दिन्थे । हामी सच्याउँथ्यौं । त्यो किताब गुणस्तरीय छापिएन । टेकनाथले अर्को किताब लेख्न थाले, ‘निर्वासन’ पछि, ‘टर्चर किलिङ मि सफ्टली’ । मैले भोलेन्टियर भएर सक्दो सघाएँ । शिविरसँग टेकनाथको सम्बन्ध टाढिँदै गइरहेको देख्थें । गोविन्द टेकनाथलाई सघाइरहन्थे ।

शरणार्थी शिविर धाउँदै ‘सपनाको समाधि’ उपन्यास लेखें । गोविन्द शान्ता कार्कीसहित जापानबाट विद्यावारिधि सकेर फिलिपिन्समा पोस्ट डक गर्दै रहेछन् । आफ्नो समुदायमाथि लेखिएका किताब तुरुन्तै पढ्दा रहेछन् । मेरो किताब पनि पढेछन् । भर्चुअल भेटबाटै हाम्रो सम्बन्ध गाढा भयो । किताबका कुरा हुन थाल्यो । वाईएन चौलागाईंको ‘साक्षी’ किताब सम्पादन गर्दै थिएँ, शिवलाल दहालको ‘अलबिदा बेलडाँगी’ र ओम पोखरेलको ‘सिलाउट अफ ट्र‘थ’ पछि । पाण्डुलिपि पीडीएफ पठाइदिएँ । ‘साक्षी’ को ब्लर्बमा गोविन्दको प्रतिक्रिया छापियो । गोविन्द डा. शान्तासहित काठमाडौं आइपुगे । मण्डला थिएटर अनामनगरमा शरणार्थी केन्द्रित साहित्यमाथि बहस कार्यक्रम थियो । गोविन्द–शान्तासँग मेरो पहिलो भौतिक भेट मण्डलामै भयो ।

सम्पादन सम्बन्ध

गोविन्दलाई फुर्सदिलो समयमा केही लेख्नुस् भन्थें । कृषि वैज्ञानिक मान्छे, कृषिविज्ञानकै बारे केही लेख्लान् भनेर सोचिबसेको थिएँ । एक दिन गोविन्द कीर्तिपुर आए । मलाई दुई लाख शब्दको पाण्डुलिपि थमाउँदै भन्यो, ‘लौ सम्पादन गरिदिनुपर्‍यो, कति पैसा लिनुहुन्छ ?’

म भावुक भएँ । एक शरणार्थी पोस्ट डक नेपाल बसिरहेको छ, बेलडाँगीको झुपडी नवीकरण गर्दै । ट्राभल डकुमेन्टमा कठिनाइ हुँदा गृह, कहिले परराष्ट्र मन्त्रालय धाइबस्छ । म जस्तो पहुँचविहीनसँग पहुँच खोज्छ । ठोस जागिर छैन । नेपालीसँग बिहे भएको छ, नेपाली नागरिकता पाउन सम्भव छैन । न पुनर्वासी नै बन्न सहज छ । मलाई कति पैसा लिनुहुन्छ भन्दै थियो । यद्यपि गोविन्द सभ्य, भव्य जीवन बाँचिरहेका थिए, हारमा पनि जितिरहेको जीवन्त व्यक्तित्वझैं । यसर्थ उनी नेपाललाई स्वर्णभूमि भन्थे, आफूलाई एक परदेशी ।

‘तपाईंसँग पैसा लिनुभन्दा ऊ त्यो रूखमा झुन्डिएर मरे भइगयो,’ मैले मंगल स्कुल छेउको रूख देखाएँ । उनी चकित भए । कसैले सम्पादनको कुरा गर्दा मोटो रकम माग गरेको कुरा गरे । पाण्डुलिपि १२०० पृष्ठको पढिसक्नु थिएन । पढन्ते विद्यार्थी नवीन तिवारीलाई पाण्डुलिपि छिचोल्न दिएँ । लामो समय लगाएर सम्पादन सकेपछि कलाकार शरद रन्जितलाई भेट्न भैंसेपाटी पुग्यौं । उनले कभरकला बनाइदिए । नयाँ दिल्लीबाट ‘परदेशी इन प्याराडाइज’ प्रकाशन गर्‍यौं । परदेश पठायौं हार्डबाउन्ड हजारौं किताब । शरणार्थी साथीहरूको आधा दर्जन किताब सम्पादनमा सघाएँ । गोविन्दको किताबले गौरवान्वित गरायो । हाम्रो सम्बन्ध सधैं अनकन्डिसनल रह्यो : शुद्ध, सादा, स्वार्थको प्रभावभन्दा पर ।

किताबकै कुरा

जीवनसाथी शान्ता लोकसेवा लडेर सहसचिव, कीर्तिपुर बागबानी प्रमुख भइन् । शान्तासँग गोविन्द कीर्तिपुर आइरहन्थे । उनले त्रिवि कीर्तिपुरमा अस्थायी अध्यापन थाले, बस्थे बानियाँटार । मेरोजस्तै साइकल किनेर हाँक्न थाले । हामीले साइकल कल्चर कम्युनिटी गठन गर्‍यौं । साइक्लिङ कार्यक्रममा निःस्वार्थ समय निकाल्थे, व्यस्तताको बाबजुद पनि । उही आयुर्वेद क्यान्टिनमा हामी घण्टौं गफिन्थ्यौं । डेढ दशकको संगतमा हामीबीच कहिल्यै मतभेद भएन । तर्कवितर्क हुन्थ्यो, भद्र सहमतिमा टुंगिन्थ्यो । मेरो उनी मेन्टर थिए, म उनको । पाठक, सम्पादक सबै । मलाई फेरि भुटानी इतिहासको भीमकाय पाण्डुलिपि पढ्न दिएको थियो ।

हामी त्यो पाण्डुलिपिको छलफलमै थियौं । भद्दा भयो, काटछाँट गर्ने कुरा थियो ।

गोविन्दलाई जातको मुद्दाले निकै छुन्थ्यो । मेरो ‘बल्झिरहने अतीत अल्झिरहने वर्तमान’ किताबले छोएछ । अंग्रेजीमा अनुवाद गर्न कम्मर कसेछन् । मोटो किताब, बीचमा अल्झिएछन् । मसँग एक हप्ता बसेर अनुवाद सक्ने भन्थे । उक्त अनुवाद अभियान पनि अब अधुरै रह्यो । गोविन्द मसँग केही किताब सहलेखन गर्न चाहन्थे । हामीले सहलेखनको खाका कोर्‍यौं । त्यसमध्ये एउटा थियो, डा. भम्पा राईको जीवनी । शिविरै गएर बस्ने, भम्पाको जीवनी लेख्ने सहमति भयो । भम्पाको जीवनीमा वीरेन मगरले काम थालिसकेको रहेछ । हामी रोकियौं । भम्पा बित्नुअघि धेरै कुरा खोतल्नुपर्ने बाध्यता बोध भयो । वर्षौं उक्त जीवनी प्रकाशित नभएपछि हामी फेरि कस्सियौं । भम्पासँग कुरा भयो । सहमतिमा सहलेखन गरौं भन्थे भम्पा । प्रकाश आङ्देम्बेले समेत सघाउन चाहे । वीरेनले सहलेखन स्विकारेनन् । हामीले हस्तक्षेप गरेनौं, पछि हट्यौं । भम्पाको जीवनीबारे हामी कुरा गरिरहन्थ्यौं ।

अनि स्तब्ध

आँधी चल्न खोज्दै थियो । हामी हुइकिँदै ट्रमा सेन्टर पुग्यौं । अस्पताल गेट पुग्दा पानी पनि बर्सियो । केही प्राध्यापक थिए अस्पतालमा, अनि साइकल साथीहरू । भुटानी कोही थिएनन् । गोविन्दकी जीवनसाथीलाई बेहोसझैं अवस्थामा आफन्तले घर लगेको रहेछ ।

प्रहरीले मृतकको मृत्युपत्र बुझ्न आफन्त खोजिरहेको थियो । मैले ‘म बुझ्छु मृतकको मृत्युपत्र’ भनें । प्रहरीले भन्यो, ‘तपाईं मृतकको को हो ?’ ‘म निकटतम् साथी हुँ’ भने । प्रहरीले ‘मिल्दैन’ भन्यो । आफन्त अमेरिकामा छन् ।

जीवनसाथी मृत्युपत्र बुझ्ने अवस्थामा छैन । मलाई मृत्युपत्र दिन प्रहरी मान्दैन । बरु भीड भयो भनेर हामीलाई बाहिर निकाल्यो ।

हामी फेरि भित्र पस्यौं । गोविन्दलाई भर्खर चिनेका साइकल साथीहरू आएका छन् ।

हामी गोविन्दको अनुहार हेर्न चाहन्छौं भनेर मृत्युपत्र बोकेका प्रहरीलाई अनुरोध गर्‍यौं । ‘ऊ त्यो हो, आफैं हेर्नुस्’ भन्यो । हामी भित्र गयौं, कपडा उठाएर साथीको अनुहार हेर्‍यौं ।

साइकल साथीहरू भक्कानिँदै रुन थाले । मेरो त झन् अभिन्न मित्र, जोसँग कहिल्यै स्वार्थको सम्बन्ध भएन । उनको निर्दोष अनुहार हेर्दै हामी खुब रोयौं ।

गोविन्द सम्झनामै सीमित भइसकेको थियो । उही आयुर्वेद केन्द्रको क्यान्टिनमै उनी इतिहास बनेर बसे । अनियन्त्रित बस गेटसम्मै उछिट्टिएर पल्टिएछ । सँगै उभिएका साथी भाग्न भ्याए । गोविन्द भने भाग्नै भ्याएनन् । बसले उनलाई नराम्ररी थिचेछ । हामी तीनजना भेट्यौं, तर गोविन्द अमुक लडिरहेको अवस्थामा, आर्यघाटमा उनी जल्दै गर्दा । बौद्धिक साइकल अभियान हाँक्ने हाम्रो सपना थियो । त्रिविजस्तो विशाल विश्वविद्यालयमा मेरो साइकल साथी उनी मात्रै थिए । जो इतिहास बनिगए । म एक्लो असहायझैं रोइरहें, रोइरहेछु । स्तब्ध समयमा एक परदेशी प्राध्यापकको त्यो मृत्युपत्र मलाई मेरै मृत्युपत्रझैं किन लाग्दै छ ? उनीजत्ति असल अभियन्ता म आफैं छुइन कि ? उनको अन्त्येष्टिमा उपस्थित भीडले यही भन्दै थियो ।

Source: eKantipur